सभी सत्रअध्याय 6, ध्यान योग

अपना उद्धार स्वयं करो

श्लोक 1 से 13, 13 मिनट

किसी भी श्लोक को छूकर सुनें।

  1. श्री भगवानुवाच
    अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
    स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥

    श्रीभगवान् बोले कर्मफलका आश्रय न लेकर जो कर्तव्यकर्म करता है, वही संन्यासी तथा योगी है और केवल अग्निका त्याग करनेवाला संन्यासी नहीं होता तथा केवल क्रियाओंका त्याग करनेवाला योगी नहीं होता ॥

  2. यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
    न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥

    हे अर्जुन लोग जिसको संन्यास कहते हैं, उसीको तुम योग समझो क्योंकि संकल्पोंका त्याग किये बिना मनुष्य कोईसा भी योगी नहीं हो सकता ॥

  3. आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
    योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

    जो योगसमता में आरूढ़ होना चाहता है, ऐसे मननशील योगीके लिये कर्तव्यकर्म करना कारण कहा गया है और उसी योगारूढ़ मनुष्यका शम शान्ति परमात्मप्राप्तिमें कारण कहा गया है ॥

  4. यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
    सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

    जिस समय न इन्द्रियोंके भोगोंमें तथा न कर्मोंमें ही आसक्त होता है, उस समय वह सम्पूर्ण संकल्पोंका त्यागी मनुष्य योगारूढ़ कहा जाता है ॥

  5. उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
    आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

    अपने द्वारा अपना उद्धार करे, अपना पतन न करे क्योंकि आप ही अपना मित्र है और आप ही अपना शत्रु है ॥

  6. बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
    अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥

    जिसने अपनेआपसे अपनेआपको जीत लिया है, उसके लिये आप ही अपना बन्धु है और जिसने अपनेआपको नहीं जीता है, ऐसे अनात्माका आत्मा ही शत्रुतामें शत्रुकी तरह बर्ताव करता है ॥

  7. जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
    शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥

    जिसने अपनेआपपर अपनी विजय कर ली है, उस शीतउष्ण अनुकूलताप्रतिकूलता सुखदुःख तथा मानअपमानमें निर्विकार मनुष्यको परमात्मा नित्यप्राप्त हैं ॥

  8. ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
    युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥

    जिसका अन्तःकरण ज्ञानविज्ञानसे तृप्त है, जो कूटकी तरह निर्विकार है, जितेन्द्रिय है और मिट्टीके ढेले, पत्थर तथा स्वर्णमें समबुद्धिवाला है ऐसा योगी युक्त योगारूढ़ कहा जाता है ॥

  9. सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
    साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥

    सुहृद्, मित्र, वैरी, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष्य और सम्बन्धियोंमें तथा साधुआचरण करनेवालोंमें और पापआचरण करनेवालोंमें भी समबुद्धिवाला मनुष्य श्रेष्ठ है ॥

  10. योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
    एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥

    भोगबुद्धिसे संग्रह न करनेवाला, इच्छारहित और अन्तःकरण तथा शरीरको वशमें रखनेवाला योगी अकेला एकान्तमें स्थित होकर मनको निरन्तर परमात्मामें लगाये ॥

  11. शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
    नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥

    शुद्ध भूमिपर, जिसपर क्रमशः कुश, मृगछाला और वस्त्र बिछे हैं, जो न अत्यन्त ऊँचा है और न अत्यन्त नीचा, ऐसे अपने आसनको स्थिरस्थापन करके ॥

  12. तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
    उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥

    उस आसनपर बैठकर चित्त और इन्द्रियोंकी क्रियाओंको वशमें रखते हुए मनको एकाग्र करके अन्तःकरणकी शुद्धिके लिये योगका अभ्यास करे ॥

  13. समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
    संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥

    काया, शिर और ग्रीवाको सीधे अचल धारण करके तथा दिशाओंको न देखकर केवल अपनी नासिकाके अग्रभागको देखते हुए स्थिर होकर बैठे ॥

6.1 13 में से 113 मिनट बाकी