सभी सत्रअध्याय 14, गुणत्रय विभाग योग

सत्त्व, रज और तम

श्लोक 1 से 15, 13 मिनट

किसी भी श्लोक को छूकर सुनें।

  1. श्री भगवानुवाच
    परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
    यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥

    श्रीभगवान् बोले सम्पूर्ण ज्ञानोंमें उत्तम और पर ज्ञानको मैं फिर कहूँगा, जिसको जानकर सबकेसब मुनिलोग इस संसारसे मुक्त होकर परमसिद्धिको प्राप्त हो गये हैं ॥

  2. इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
    सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥

    इस ज्ञानका आश्रय लेकर जो मनुष्य मेरी सधर्मताको प्राप्त हो गये हैं, वे महासर्गमें भी पैदा नहीं होते और महाप्रलयमें भी व्यथित नहीं होते ॥

  3. मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
    संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥

    हे भरतवंशोद्भव अर्जुन मेरी मूल प्रकृति तो उत्पत्तिस्थान है और मैं उसमें जीवरूप गर्भका स्थापन करता हूँ । उससे सम्पूर्ण प्राणियोंकी उत्पत्ति होती है ॥

  4. सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
    तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥

    हे कुन्तीनन्दन सम्पूर्ण योनियोंमें प्राणियोंके जितने शरीर पैदा होते हैं, उन सबकी मूल प्रकृति तो माता है और मैं बीजस्थापन करनेवाला पिता हूँ ॥

  5. सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।
    निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥

    हे महाबाहो प्रकृतिसे उत्पन्न होनेवाले सत्त्व, रज और तम ये तीनों गुण अविनाशी देहीको देहमें बाँध देते हैं ॥

  6. तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।
    सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥

    हे पापरहित अर्जुन उन गुणोंमें सत्त्वगुण निर्मल स्वच्छ होनेके कारण प्रकाशक और निर्विकार है । वह सुख और ज्ञानकी आसक्तिसे देहीको बाँधता है ॥

  7. रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
    तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥

    हे कुन्तीनन्दन तृष्णा और आसक्तिको पैदा करनेवाले रजोगुणको तुम रागस्वरूप समझो । वह कर्मोंकी आसक्तिसे शरीरधारीको बाँधता है ॥

  8. तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
    प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥

    हे भरतवंशी अर्जुन सम्पूर्ण देहधारियोंको मोहित करनेवाले तमोगुणको तुम अज्ञानसे उत्पन्न होनेवाला समझो । वह प्रमाद, आलस्य और निद्राके द्वारा देहधारियोंको बाँधता है ॥

  9. सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
    ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥

    हे भरतवंशोद्भव अर्जुन सत्त्वगुण सुखमें और रजोगुण कर्ममें लगाकर मनुष्यपर विजय करता है तथा तमोगुण ज्ञानको ढककर एवं प्रमादमें भी लगाकर मनुष्यपर विजंय करता है ॥

  10. रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
    रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥

    हे भरतवंशोद्भव अर्जुन रजोगुण और तमोगुणको दबाकर सत्त्वगुण सत्त्वगुण, और तमोगुणको दबाकर रजोगुण, वैसे ही सत्त्वगुण और रजोगुणको दबाकर तमोगुण बढ़ता है ॥

  11. सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।
    ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥

    जब इस मनुष्यशरीरमें सब द्वारोंइन्द्रियों और अन्तःकरण में प्रकाश स्वच्छता और ज्ञान विवेक प्रकट हो जाता है, तब जानना चाहिये कि सत्त्वगुण बढ़ा हुआ है ॥

  12. लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
    रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥

    हे भरतवंशमें श्रेष्ठ अर्जुन रजोगुणके बढ़नेपर लोभ, प्रवृत्ति, कर्मोंका आरम्भ, अशान्ति और स्पृहा ये वृत्तियाँ पैदा होती हैं ॥

  13. अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
    तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥

    हे कुरुनन्दन तमोगुणके बढ़नेपर अप्रकाश, अप्रवृत्ति, प्रमाद और मोह ये वृत्तियाँ भी पैदा होती हैं ॥

  14. यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
    तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥

    जिस समय सत्त्वगुण बढ़ा हो, उस समय यदि देहधारी मनुष्य मर जाता है, तो वह,उत्तमवेत्ताओंके निर्मल लोकोंमें जाता है ॥

  15. रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
    तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥

    रजोगुणके बढ़नेपर मरनेवाला प्राणी मनुष्ययोनिमें जन्म लेता है तथा तमोगुणके बढ़नेपर मरनेवाला मूढ़योनियोंमें जन्म लेता है ॥

14.1 15 में से 113 मिनट बाकी