The Katha Upanishad: Nachiketa and Death

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः ।नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ॥

tisro rātrīryadavātsīrgṛhe me'naśnan brahmannatithirnamasyaḥ |namaste'stu brahman svasti me'stu tasmātprati trīnvarānvṛṇīṣva ||

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः ।सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ॥

yathā purastād bhavitā pratīta auddālakirāruṇirmatprasṛṣṭaḥ |sukhaṃ rātrīḥ śayitā vītamanyuḥ tvāṃ dadṛśivānmṛtyumukhāt pramuktam ||

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् ।अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥

pra te bravīmi tadu me nibodha svargyamagniṃ naciketaḥ prajānan |anantalokāptimatho pratiṣṭhāṃ viddhi tvametaṃ nihitaṃ guhāyām ||

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा ।स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ॥

lokādimagniṃ tamuvāca tasmai yā iṣṭakā yāvatīrvā yathā vā |sa cāpi tatpratyavadadyathoktaṃ athāsya mṛtyuḥ punarevāha tuṣṭaḥ ||

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः ।तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ॥

tamabravīt prīyamāṇo mahātmā varaṃ tavehādya dadāmi bhūyaḥ |tavaiva nāmnā bhavitā'yamagniḥ sṛṅkāṃ cemāmanekarūpāṃ gṛhāṇa ||

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू ।ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥

triṇāciketastribhiretya sandhiṃ trikarmakṛttarati janmamṛtyū |brahmajajñaṃ devamīḍyaṃ viditvā nicāyyemāṃ śāntimatyantameti ||

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकेतम् ।स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ॥

triṇāciketastrayametadviditvā ya evaṃ vidvāṃścinute nāciketam |sa mṛtyupāśān purataḥ praṇodya śokātigo modate svargaloke ||

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण ।एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ॥

eṣa te'gnirnaciketaḥ svargyo yamavṛṇīthā dvitīyena vareṇa |etamagniṃ tavaiva pravakṣyanti janāsaḥ tṛtīyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva ||

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः ।अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ॥

devairatrāpi vicikitsitaṃ purā na hi suvijñeyamaṇureṣa dharmaḥ |anyaṃ varaṃ naciketo vṛṇīṣva mā moparotsīrati mā sṛjainam ||

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् ।भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ॥

śatāyuṣaḥ putrapautrānvṛṇīṣvā bahūnpaśūn hastihiraṇyamaśvān |bhūmermahadāyatanaṃ vṛṇīṣva svayaṃ ca jīva śarado yāvadicchasi ||

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ॥

etattulyaṃ yadi manyase varaṃ vṛṇīṣva vittaṃ cirajīvikāṃ ca |mahābhūmau naciketastvamedhi kāmānāṃ tvā kāmabhājaṃ karomi ||

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामांश्छन्दतः प्रार्थयस्व ।इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः ।आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ॥

ye ye kāmā durlabhā martyaloke sarvān kāmāṃśchandataḥ prārthayasva |imā rāmāḥ sarathāḥ satūryā na hīdṛśā lambhanīyā manuṣyaiḥ |ābhirmatprattābhiḥ paricārayasva naciketo maraṇaṃ mā'nuprākṣīḥ ||

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः ।तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥

anyacchreyo'nyadutaiva preyaste ubhe nānārthe puruṣaṃ sinītaḥ |tayoḥ śreya ādadānasya sādhu bhavati hīyate'rthādya u preyo vṛṇīte ||

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः ।श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥

śreyaśca preyaśca manuṣyametaḥ tau samparītya vivinakti dhīraḥ |śreyo hi dhīro'bhi preyaso vṛṇīte preyo mando yogakṣemādvṛṇīte ||

स त्वं प्रियान्प्रियरूपांश्च कामान् अभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ।नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ॥

sa tvaṃ priyānpriyarūpāṃśca kāmān abhidhyāyannaciketo'tyasrākṣīḥ |naitāṃ sṛṅkāṃ vittamayīmavāpto yasyāṃ majjanti bahavo manuṣyāḥ ||

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता ।विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥

dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā |vidyābhīpsinaṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo'lolupanta ||

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः ।दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ॥

avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ |dandramyamāṇāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ ||

न साम्परायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ॥

na sāmparāyaḥ pratibhāti bālaṃ pramādyantaṃ vittamohena mūḍham |ayaṃ loko nāsti para iti mānī punaḥ punarvaśamāpadyate me ||

श्रवणायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः ।आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ॥

śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na vidyuḥ |āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalānuśiṣṭaḥ ||

न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः ।अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान् ह्यतर्क्यमणुप्रमाणात् ॥

na nareṇāvareṇa prokta eṣa suvijñeyo bahudhā cintyamānaḥ |ananyaprokte gatiratra nāsti aṇīyān hyatarkyamaṇupramāṇāt ||

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ ।यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥

naiṣā tarkeṇa matirāpaneyā proktānyenaiva sujñānāya preṣṭha |yāṃ tvamāpaḥ satyadhṛtirbatāsi tvādṛṅno bhūyānnaciketaḥ praṣṭā ||

जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् ।ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निः अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥

jānāmyahaṃ śevadhirityanityaṃ na hyadhruvaiḥ prāpyate hi dhruvaṃ tat |tato mayā nāciketaścito'gniḥ anityairdravyaiḥ prāptavānasmi nityam ||

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् ।स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥

kāmasyāptiṃ jagataḥ pratiṣṭhāṃ kratorānantyamabhayasya pāram |stomamahadurugāyaṃ pratiṣṭhāṃ dṛṣṭvā dhṛtyā dhīro naciketo'tyasrākṣīḥ ||

तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् ।अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥

taṃ durdarśaṃ gūḍhamanupraviṣṭaṃ guhāhitaṃ gahvareṣṭhaṃ purāṇam |adhyātmayogādhigamena devaṃ matvā dhīro harṣaśokau jahāti ||

एतच्छ्रुत्वा सम्परिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य।स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥

etacchrutvā samparigṛhya martyaḥ pravṛhya dharmyamaṇumetamāpya|sa modate modanīyaṃ hi labdhvā vivṛtaṃ sadma naciketasaṃ manye ||

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ॥

sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti |yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmyomityetat ||

एतद्ध्येवाक्षरं ब्रह्म एतद्ध्येवाक्षरं परम् ।एतद्ध्येवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ॥

etaddhyevākṣaraṃ brahma etaddhyevākṣaraṃ param |etaddhyevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat ||

एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् ।एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥

etadālambanaṃ śreṣṭhametadālambanaṃ param |etadālambanaṃ jñātvā brahmaloke mahīyate ||

न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् ।अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥

na jāyate mriyate vā vipaścinnāyaṃ kutaścinna babhūva kaścit |ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ||

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥

hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam |ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ||

अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ॥

aṇoraṇīyānmahato mahīyānātmā'sya jantornihito guhāyām |tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuprasādānmahimānamātmanaḥ ||

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः ।कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥

āsīno dūraṃ vrajati śayāno yāti sarvataḥ |kastaṃ madāmadaṃ devaṃ madanyo jñātumarhati ||

अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् ।महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥

aśarīraṃ śarīreṣvanavastheṣvavasthitam |mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati ||

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन ।यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥

nāyamātmā pravacanena labhyo na medhayā na bahunā śrutena |yamevaiṣa vṛṇute tena labhyaḥ tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanūṃ svām ||

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः ।नाशान्तमानसो वाऽपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ |nāśāntamānaso vā'pi prajñānenainamāpnuyāt ||

यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः ।मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥

yasya brahma ca kṣatraṃ ca ubhe bhavata odanaḥ |mṛtyuryasyopasecanaṃ ka itthā veda yatra saḥ ||

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे ।छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥

ṛtaṃ pibantau sukṛtasya loke guhāṃ praviṣṭau parame parārdhe |chāyātapau brahmavido vadanti pañcāgnayo ye ca triṇāciketāḥ ||

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् ।अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि ॥

yaḥ seturījānānāmakṣaraṃ brahma yat param |abhayaṃ titīrṣatāṃ pāraṃ nāciketaṃ śakemahi ||

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu |buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca ||

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयां स्तेषु गोचरान् ।आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥

indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃ steṣu gocarān |ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ ||

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥

yastvavijñānavānbhavatyayuktena manasā sadā |tasyendriyāṇyavaśyāni duṣṭāśvā iva sāratheḥ ||

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा ।तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥

yastu vijñānavānbhavati yuktena manasā sadā |tasyendriyāṇi vaśyāni sadaśvā iva sāratheḥ ||

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः ।न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥

yastvavijñānavānbhavatyamanaskaḥ sadā'śuciḥ |na sa tatpadamāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati ||

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥

yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate ||

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥

vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ |so'dhvanaḥ pāramāpnoti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ||

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः ।मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaśca paraṃ manaḥ |manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ ||

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ॥

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ |puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ ||

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते ।दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥

eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho''tmā na prakāśate |dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ ||

यच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि ।ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ॥

yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani |jñānamātmani mahati niyacchettadyacchecchānta ātmani ||

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत ।क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ॥

uttiṣṭhata jāgrata prāpya varānnibodhata |kṣurasya dhārā niśitā duratyayā durgaṃ pathastatkavayo vadanti ||

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत् ।अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात् प्रमुच्यते ॥

aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā'rasaṃ nityamagandhavacca yat |anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ nicāyya tanmṛtyumukhāt pramucyate ||

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् ।उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ॥

nāciketamupākhyānaṃ mṛtyuproktaṃ sanātanam |uktvā śrutvā ca medhāvī brahmaloke mahīyate ||

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद् ब्रह्मसंसदि ।प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते ।तदानन्त्याय कल्पत इति ॥

ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ śrāvayed brahmasaṃsadi |prayataḥ śrāddhakāle vā tadānantyāya kalpate |tadānantyāya kalpata iti ||

पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन्।कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥

parāñci khāni vyatṛṇat svayambhūstasmātparāṅpaśyati nāntarātman|kaściddhīraḥ pratyagātmānamaikṣadāvṛttacakṣuramṛtatvamicchan ||

पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम् ।अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह न प्रार्थयन्ते ॥

parācaḥ kāmānanuyanti bālāste mṛtyoryanti vitatasya pāśam |atha dhīrā amṛtatvaṃ viditvā dhruvamadhruveṣviha na prārthayante ||

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् ।एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ।एतद्वै तत् ॥

yena rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdān sparśāṃśca maithunān |etenaiva vijānāti kimatra pariśiṣyate |etadvai tat ||

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति ।महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति ॥

svapnāntaṃ jāgaritāntaṃ cobhau yenānupaśyati |mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati ||

य इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात् ।ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।एतद्वै तत् ॥

ya imaṃ madhvadaṃ veda ātmānaṃ jīvamantikāt |īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate |etadvai tat ||

यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत ।गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत ।एतद्वै तत् ॥

yaḥ pūrvaṃ tapaso jātamadbhyaḥ pūrvamajāyata |guhāṃ praviśya tiṣṭhantaṃ yo bhūtebhirvyapaśyata |etadvai tat ||

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी ।गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत ।एतद्वै तत् ॥

yā prāṇena saṃbhavatyaditirdevatāmayī |guhāṃ praviśya tiṣṭhantīṃ yā bhūtebhirvyajāyata |etadvai tat ||

अरण्योर्निहितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः ।दिवे दिवे ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः ।एतद्वै तत् ॥

araṇyornihito jātavedā garbha iva subhṛto garbhiṇībhiḥ |dive dive īḍyo jāgṛvadbhirhaviṣmadbhirmanuṣyebhiragniḥ |etadvai tat ||

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छति ।तं देवाः सर्वेऽर्पितास्तदु नात्येति कश्चन ।एतद्वै तत् ॥

yataścodeti sūryo'staṃ yatra ca gacchati |taṃ devāḥ sarve'rpitāstadu nātyeti kaścana |etadvai tat ||

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ।मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥

yadeveha tadamutra yadamutra tadanviha |mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati ||

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन ।मृत्योः स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति ॥

manasaivedamāptavyaṃ neha nānā'sti kiṃcana |mṛtyoḥ sa mṛtyuṃ gacchati ya iha nāneva paśyati ||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ।ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ।एतद्वै तत् ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo madhya ātmani tiṣṭhati |īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate |etadvai tat ||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ।ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्वः ।एतद्वै तत् ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo jyotirivādhūmakaḥ |īśāno bhūtabhavyasya sa evādya sa u śvaḥ |etadvai tat ||

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ॥

yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati |evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati ||

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति ।एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ॥

yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati |evaṃ munervijānata ātmā bhavati gautama ||

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः ।अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते ।एतद्वै तत् ॥

puramekādaśadvāramajasyāvakracetasaḥ |anuṣṭhāya na śocati vimuktaśca vimucyate |etadvai tat ||

हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् ।नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद् अब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥

haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasadhotā vediṣadatithirduroṇasat |nṛṣadvarasadṛtasadvyomasad abjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat ||

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति ।मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥

ūrdhvaṃ prāṇamunnayatyapānaṃ pratyagasyati |madhye vāmanamāsīnaṃ viśve devā upāsate ||

अस्य विस्रंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः ।देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते ।एतद्वै तत् ॥

asya visraṃsamānasya śarīrasthasya dehinaḥ |dehādvimucyamānasya kimatra pariśiṣyate |etadvai tat ||

न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन ।इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ॥

na prāṇena nāpānena martyo jīvati kaścana |itareṇa tu jīvanti yasminnetāvupāśritau ||

हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् ।यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ॥

hanta ta idaṃ pravakṣyāmi guhyaṃ brahma sanātanam |yathā ca maraṇaṃ prāpya ātmā bhavati gautama ||

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः ।स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ॥

yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ |sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam ||

य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः ।तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।एतद्वै तत् ॥

ya eṣa supteṣu jāgarti kāmaṃ kāmaṃ puruṣo nirmimāṇaḥ |tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana |etadvai tat ||

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥

agniryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca ||

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ॥

vāyuryathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva |ekastathā sarvabhūtāntarātmā rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo bahiśca ||

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः ।एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥

sūryo yathā sarvalokasya cakṣuḥ na lipyate cākṣuṣairbāhyadoṣaiḥ |ekastathā sarvabhūtāntarātmā na lipyate lokaduḥkhena bāhyaḥ ||

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥

eko vaśī sarvabhūtāntarātmā ekaṃ rūpaṃ bahudhā yaḥ karoti |tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ teṣāṃ sukhaṃ śāśvataṃ netareṣām ||

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान् ।तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ॥

nityo'nityānāṃ cetanaścetanānām eko bahūnāṃ yo vidadhāti kāmān |tamātmasthaṃ ye'nupaśyanti dhīrāḥ teṣāṃ śāntiḥ śāśvatī netareṣām ||

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् ।कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥

tadetaditi manyante'nirdeśyaṃ paramaṃ sukham |kathaṃ nu tadvijānīyāṃ kimu bhāti vibhāti vā ||

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ |tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti ||

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः ।तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते ।तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन ।एतद्वै तत् ॥

ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ |tadeva śukraṃ tadbrahma tadevāmṛtamucyate |tasmiṃllokāḥ śritāḥ sarve tadu nātyeti kaścana |etadvai tat ||

यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् ।महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥

yadidaṃ kiṃ ca jagat sarvaṃ prāṇa ejati niḥsṛtam |mahadbhayaṃ vajramudyataṃ ya etadviduramṛtāste bhavanti ||

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः ।भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥

bhayādasyāgnistapati bhayāttapati sūryaḥ |bhayādindraśca vāyuśca mṛtyurdhāvati pañcamaḥ ||

इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः ।ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥

iha cedaśakadboddhuṃ prākṣarīrasya visrasaḥ |tataḥ sargeṣu lokeṣu śarīratvāya kalpate ||

यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके ।यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ॥

yathā''darśe tathā''tmani yathā svapne tathā pitṛloke |yathā'psu parīva dadṛśe tathā gandharvaloke chāyātapayoriva brahmaloke ||

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ च यत् ।पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो न शोचति ॥

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvamudayāstamayau ca yat |pṛthagutpadyamānānāṃ matvā dhīro na śocati ||

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम् ।सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ॥

indriyebhyaḥ paraṃ mano manasaḥ sattvamuttamam |sattvādadhi mahānātmā mahato'vyaktamuttamam ||

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च ।यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥

avyaktāttu paraḥ puruṣo vyāpako'liṅga eva ca |yaṃ jñātvā mucyate janturamṛtatvaṃ ca gacchati ||

न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् ।हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥

na saṃdṛśe tiṣṭhati rūpamasya na cakṣuṣā paśyati kaścanainam |hṛdā manīṣā manasā'bhiklṛpto ya etadviduramṛtāste bhavanti ||

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह ।बुद्धिश्च न विचेष्टते तामाहुः परमां गतिम् ॥

yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha |buddhiśca na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim ||

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम् ।अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ॥

tāṃ yogamiti manyante sthirāmindriyadhāraṇām |apramattastadā bhavati yogo hi prabhavāpyayau ||

नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा ।अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥

naiva vācā na manasā prāptuṃ śakyo na cakṣuṣā |astīti bruvato'nyatra kathaṃ tadupalabhyate ||

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः ।अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥

astītyevopalabdhavyastattvabhāvena cobhayoḥ |astītyevopalabdhasya tattvabhāvaḥ prasīdati ||

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥

yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ |atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute ||

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः ।अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥

yadā sarve prabhidyante hṛdayasyeha granthayaḥ |atha martyo'mṛto bhavatyetāvaddhyanuśāsanam ||

शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥

śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā |tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavanti ||

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः ।तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण ।तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo'ntarātmā sadā janānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭaḥ |taṃ svāccharīrātpravṛhenmuñjādiveṣīkāṃ dhairyeṇa |taṃ vidyācchukramamṛtaṃ taṃ vidyācchukramamṛtamiti ||

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् ।ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥

mṛtyuproktāṃ naciketo'tha labdhvā vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam |brahmaprāpto virajo'bhūdvimṛtyuranyo'pyevaṃ yo vidadhyātmameva ||